Emmanuel de Witte

Emmanuel de Witte

Emanuel de Witte is een Nederlandse schilder uit de 17e eeuw. De Witte is vooral bekend vanwege zijn vele, soms niet bestaande kerkinterieurs. In tegenstelling met de andere kerkschilders, die een zeer nauwkeurige weergave van het interieur reproduceerden, wist De Witte door een gezicht, maar toch schilderachtig effect een geheel nieuw aspect aan dit onderwerp te geven: in een zonnige belichting plaatst hij honden en figuren.

Emanuel de Witte was de zoon van een schoolmeester. Verder is er weinig over zijn jeugd bekend. Hij trad in 1636 toe tot het Sint Lucasgilde in Alkmaar en schilderde mythologische of religieuze voorstellingen en portretten. Vervolgens werkte hij twee jaar in Rotterdam. Waarschijnlijk was hij in de leer bij Evert van Aelst. De Witte trouwde met Geertje Ariaens van de Velde en kreeg twee kinderen, beide gedoopt in de Oude kerk. In 1655 stierf zijn vrouw. De Witte hertrouwde in dat zelfde jaar met de 23-jarige Lysbeth van der Plas, Lodewijksdr. Lysbeth bleek een slechte invloed te hebben op zijn dochter Jacomijntje. De beide vrouwen werden in 1658 aangeklaagd wegens herhaaldelijke diefstal bij de buren. Het was hun gelukt om over de schutting, via het dak of door een gat in de muur om in de woning van de kapitein te komen. De zwangere Lysbeth werd te kaak gesteld en vervolgens voor zes jaar uit de stad verbannen; Jacomijntje werd voor een jaar opgesloten in het Spinhuis. Zijn vrouw die in een hutje buiten de Tweede St. Antoniespoort leefde, liet in het jaar daarop hun kind in een schuilkerk dopen. Toen zij stierf in 1663 is ze plechtig de kerk ingedragen: op een zwarte baar met roef. Emanuel de Witte verkocht zijn meubels en kreeg onderdak in de Kloveniersdoelen, dankzij zijn contacten en invloedrijke afnemers.

Emanuel de Witte heeft de Oude kerk vanuit bijna alle hoeken geschilderd, en de kerkmeesters moeten hem goed hebben gekend. De Witte maakte schetsen en schilderde thuis. In de kerk was het veel te druk en had hij waarschijnlijk te veel bekijk. Het orgel, de kroonluchters, en de balken liet hij weg of verplaatste hij, als naar gelang zijn idee├źn over de compositie. De Witte gaf nooit het front van het orgel een plaats in zijn schilderijen: in het schilderen van de orgelpijpen had hij echt geen zin.

Arnold Houbraken schrijft dat Emanuel de Witte zelfmoord pleegde, nadat de huisbaas de huur opeiste. De Witte was van plan zich aan de leuning van de Korsjespoortbrug op te hangen, maar het touw brak en de oude man viel in het Singel. Omdat die avond een strenge vorst inviel, werd zijn lijk eerst elf weken later - nadat de dooi was ingetreden - gevonden bij de Haarlemmersluis.